KONCEPCJA PIELĘGNOWANIA I OPIEKI

Koncepcja pielęgnowania i opieki

Elżbieta Szwałkiewicz

Współczesne profesjonalne pielęgnowanie, w naszym kraju, kojarzy się przede wszystkim z zawodem pielęgniarskim. Klientem opieki długoterminowej jest osoba przewlekle chora i niesamodzielna, która ma zakończony proces diagnozowania oraz intensywnego leczenia i nie kwalifikuje się do leczenia szpitalnego. Osoba ta z powodu stanu zdrowia i niesamodzielności potrzebuje opieki i pielęgnacji. W związku z tym, obecnie w opiece długoterminowej w Polsce, podstawową kadrę stanowią pielęgniarki.
Tymczasem na obraz dzisiejszej opieki długoterminowej składają się: poważne braki w infrastrukturze, złe warunki lokalowe uniemożliwiające właściwą pielęgnację, narastający brak pielęgniarek i niemal zupełny brak profesjonalnych opiekunów, pogłębiony brakiem specyficznej wiedzy i umiejętności personelu zatrudnianego w opiece długoterminowej.
Społeczna skala potrzeb i związanych z tym problemów, w kontekście wspomnianych braków infrastrukturalnych i kadrowych, uzasadnia odejście od dotychczasowego pojmowania „pielęgnacji” jako domeny pielęgniarskiej i rozszerzenie kręgu „pielęgnujących profesjonalistów” o opiekunki i opiekunów. Pielęgniarki i opiekunki mają jeden wspólny zakres zadań zawodowych, jest nim pielęgnacja podstawowa stanowiąca trzon opieki długoterminowej.
Ponieważ wszystkie dotychczasowe teorie pielęgnowania były sformułowane przez teoretyków pielęgniarstwa i odnoszą się do pielęgniarek, w codziennej praktyce zauważa się brak koncepcji pielęgnowania odnoszącej się do zawodów opiekuńczych, umożliwiającej partnerskie i zespołowe, terapeutyczne oddziaływanie na osobę, która jest niesamodzielna w związku z chorobą czy urazem.

Pielęgnacja kompensacyjna
jest koncepcją zespołowego postępowania pielęgniarek i opiekunek, ukierunkowanego na pomoc niesamodzielnemu człowiekowi w zaspokajaniu podstawowych potrzeb i adaptacji do warunków życia zmienionych chorobą i niepełnosprawnością. Jej ideą przewodnią jest zmniejszanie niesamodzielności poprzez kompensację utraconej sprawności. Oznacza to, że podstawowa, w systemie ochrony zdrowia, zasada deficytu zdrowia zostaje tu zastąpiona zasadą kompensacji. Przedmiotem oddziaływania pielęgniarek i opiekunek nie jest choroba, ale tkwiące w człowieku rezerwy biologiczne, psychiczne, które mogą być wykorzystane do zwiększenia samodzielności. Przedmiotem zainteresowania pielęgniarki i opiekunki  staje się każda rzecz, technologia i metoda, która może skutecznie kompensować utraconą sprawność. Te dwa obszary dla pielęgnacji kompensacyjnej są najważniejsze i one decydują w opiece długoterminowej o profesjonalizmie personelu i jakości opieki.
Tak więc koncepcja pielęgnacji kompensacyjnej ukierunkowana jest na ograniczanie obiektywnie istniejącego lub subiektywnie odczuwanego przez osoby chore i niepełnosprawne  deficytu samoopieki i równoważenie go działaniem innym, znoszącym go. Obok pomocy fizycznej i wsparcia psychicznego, istotne znaczenie ma tu wykorzystanie nowoczesnych technologii  - środki pomocnicze i sprzęt wspomagający codzienną aktywność i pielęgnację.

Pielęgnacja kompensacyjna – jest koncepcją opieki nad osobami niesamodzielnymi i odnosi się do podstawowych potrzeb dotyczących ludzkiej egzystencji i funkcjonalności społecznej. Ten zakres działania wchodzi w zakres szeroko pojętej opieki pielęgniarskiej, i choć uwzględniany jest we wszystkich teoriach pielęgniarskich na świecie, to w praktyce zawodowej polskich pielęgniarek, jest zupełnie marginalizowany. Można podać wiele przyczyn takiego stanu rzeczy, ale dwie najpoważniejsze, to warunki ekonomiczne i organizacyjne. Taka sytuacja zmusza do przyznania kompetencji do udzielania świadczeń z zakresu podstawowej pielęgnacji innym zawodom – opiekunom i opiekunkom. Należy tu jednak uwzględnić dotychczas ustalone zasad postępowania pielęgniarskiego w tym zakresie.
Wykorzystanie w pielęgnacji kompensacyjnej kierowanej do opiekunek, elementów teorii pielęgniarstwa i doświadczenia zawodowego, pozwoli na wzajemne zrozumienie i współpracę profesjonalistów świadczących opiekę zespołową.

Efektywność pielęgnacji kompensacyjnej zależy od ścisłej współpracy pielęgniarek i opiekunek z innymi terapeutami. Partnerstwo takie wymaga nie tylko rozszerzenia wiedzy ale także istotnej zmiany w podejściu do pacjenta i współpracowników.
Wiodącą rolę pełni pielęgniarka, która z asystentki lekarza, w procesie diagnozy i leczenia, gdzie przedmiotem oddziaływania jest deficyt zdrowotny, staje się przewodnikiem pacjenta w procesie kompensowania utraconej sprawności, a przedmiotem jej oddziaływania są tkwiące w człowieku rezerwy somatyczne i psychiczne. Dotychczas podstawowe w pielęgniarskiej działalności zlecenia lekarskie dotyczą tylko kontynuacji leczenia farmakologicznego i wraz z deficytem zdrowotnym schodzą na plan dalszy. Pielęgniarka staje się kreatorem procesu pielęgnowania, w którym uczestniczą na zasadzie partnerstwa, poza samym pacjentem, opiekunowie, opiekunki i terapeuci, mający jeden wspólny cel – możliwie dużą samodzielność pacjenta w zakresie realizacji podstawowych potrzeb. Skuteczność w osiągnięciu tego celu wpłynie nie tylko na poprawę jakości życia pacjenta ale także na zmniejszenie globalnych kosztów ponoszonych na opiekę nad ludźmi przewlekle chorymi z ograniczoną zdolnością do samoopieki. Ten efekt ekonomiczny osiągnięty będzie przede wszystkim poprzez eliminację skutków zaniedbań pielęgnacyjnych, które ewidentnie generują koszty w systemie ochrony zdrowia.
To powoduje, że pielęgnacja kompensacyjna będzie przedmiotem zainteresowania nie tylko profesjonalistów szukających efektywnych metod opieki, ale także organizatorów opieki zdrowotnej, polityków i ekonomistów. Pielęgnacja kompensacyjna, świadczona przez pielęgniarki, opiekunki i terapeutów, może być odpowiedzią na pytanie jak sprawować opiekę nad coraz większą liczbą osób uzależnionych od opieki, które nie mają wystarczającego wsparcia rodzinnego.
Problemy są interdyscyplinarne i wielowymiarowe a to wywołuje potrzebę pracy zespołowej, w której wzajemnie przenikają się role pielęgniarek, opiekunów i terapeutów.

Założenia koncepcji
koncentrują się wokół potrzeb egzystencjalnych i funkcjonalnych związanych z codzienną aktywnością człowieka.
Potrzeby są wspólne dla wszystkich ludzi, jednak na ostateczny ich zakres ma wpływ poziom niesamodzielności. Tak więc, pielęgnacja kompensacyjna to profesjonalne, zespołowe postępowanie pielęgniarek, opiekunek i terapeutów, odnoszące  się do podstawowych potrzeb chorego i niesamodzielnego człowieka, pomagające mu w adaptacji do warunków życia zmienionych chorobą i niepełnosprawnością.
Ta koncepcja pielęgnacji obejmuje zakres zadań, wiedzy i umiejętności, który ma na celu:
rozpoznanie oraz wykorzystanie rezerw somatycznych i psychicznych tkwiących w osobie niesamodzielnej,
wykorzystanie nowoczesnych technologii do kompensowania utraconej sprawności w realizacji podstawowych potrzeb życiowych, korzystanie z systemu społecznego wsparcia,
wspomaganie adaptacji pacjenta/podopiecznego do życia niepełnosprawnością.

Zakres świadczeń jest zróżnicowany z uwagi na różny poziom kompetencyjny pielęgniarek, opiekunów i terapeutów, związany z regulacją prawną tych zawodów (samodzielność i odpowiedzialność zawodowa) oraz poziomem kształcenia.
Celem tak pojmowanej opieki jest:
kompensacja utraconej sprawności
pomoc w adaptacji do sytuacji życiowej zmienionej chorobą
zapobieganie zagrożeniom (profilaktyka powikłań zdrowotnych).

Pielęgniarki i opiekunki, mają ten sam cel, który może i powinien być realizowany według tej samej koncepcji. Wspólny model opieki wzmocni poczucie bezpieczeństwa pacjenta i efektywność działania pielęgniarki i opiekunki. Różnica w realizacji zadań w opiece długoterminowej przez pielęgniarkę i opiekunkę wynika ze znacznie większych kompetencji pielęgniarki, która w związku z tym jest naturalnym koordynatorem procesu pielęgnacji.

Osoby pielęgnujące mają świadomość znaczenia swego oddziaływania terapeutycznego i wpływu na tworzenie warunków do zwiększania niezależności chorej osoby niepełnosprawnej, a osoba objęta opieką jest świadoma swej odpowiedzialności za własne zdrowie i życie wyrażającej się w naturalnym obowiązku samoopieki. Takie podejście w końcowym efekcie odnosi się do zwiększenia możliwości opieki nad chorymi osobami niesamodzielnymi w jej w środowisku domowym i ekonomizacji opieki.

Pielęgnacja kompensacyjna uwzględnia, potwierdzoną w badaniach psychologicznych, hierarchiczność potrzeb i zakłada, że osoba pielęgnująca w pierwszym rzędzie zajmuje się potrzebami fizjologicznymi osoby objętej opieką i jej bezpieczeństwem, także zdrowotnym (nadzór nad kontynuacją zaleconego leczenia). Tylko wtedy, gdy zabezpieczone są codzienne podstawowe potrzeby fizjologiczne i wyeliminowane bezpośrednie i potencjalne zagrożenia egzystencji, pielęgniarka i opiekun zajmują się zaspokajaniem innych potrzeb. Równolegle, w miarę możliwości pielęgniarka / opiekun mogą wspomagać podopiecznego w realizacji potrzeb wyższego rzędu, np. przynależności, szacunku i uznania, samorealizacji. Ten zakres oddziaływania wykracza jednak poza założenia opisywanej koncepcji, gdyż pielęgnacja kompensacyjna skupia się przede wszystkim na podstawie „piramidy Maslowa” i oznacza kompensację utraconej sprawności głównie w zakresie podstawowej pielęgnacji, czyli pomoc w niezbędnych, regularnie powtarzanych czynnościach dnia codziennego w zakresie:
higieny osobistej (kąpiel, prysznic, mycie, mycie zębów, czesanie, golenie, wydalanie)
żywienia (przygotowanie pokarmów do spożycia, jedzenie i picie)
poruszania się (opuszczanie i wracanie do łóżka, ubieranie i rozbieranie, wstawanie i chodzenie, chodzenie po schodach, wychodzenie z mieszkania i wracanie do niego), oraz
prowadzenia gospodarstwa domowego.
Oprócz podstawowych potrzeb fizjologicznych, w opiece długoterminowej należy uwzględnić podstawowe potrzeby społeczne, czyli zwykłe, regularnie powtarzane czynności, niezbędne w zakresie prowadzenia gospodarstwa domowego i pełnienia ról społecznych (komunikowanie się, zakupy, gotowanie, sprzątanie mieszkania, zmywanie, wymiana i pranie bielizny oraz odzieży, ogrzewanie, załatwianie spraw w urzędach, przychodni, robienie zakupów, dbanie o bezpieczeństwo itp.). Ten zakres świadczeń stanowi domenę opiekunek.

Samoopieka, w tym samopielęgnacja jest stanem naturalnym człowieka, który przez całe swoje życie dąży do osiągnięcia równowagi bio-psycho-społecznej; dążenie to jest istotą procesu adaptacji.
Kompensację odczuwanego przez osoby chore deficytu samoopieki można osiągnąć poprzez asystowanie (doradzanie i nadzór), wspieranie (częściowa pomoc) i wyręczanie osoby niesamodzielnej. Metody pomagania dobierane są indywidualnie w zależności od rodzaju deficytu i możliwości pacjenta. Można powiedzieć, że potrzeby są zaspokajane z człowiekiem i za człowieka.
Obok pomocy fizycznej i wsparcia psychicznego, istotne znaczenie ma tu jednoczesne wykorzystanie nowoczesnych technologii – środki pomocnicze, materiały medyczne i pielęgnacyjne, sprzęt wspomagający poruszanie się i codzienną aktywność w zakresie higieny osobistej i odżywiania.
Nowoczesna technologia i profesjonalne treningi samoobsługi skutecznie pomagają w adaptacji do życia z niepełnosprawnością, a przede wszystkim umożliwiają przebywanie w swoim środowisku, w rodzinie i podtrzymanie aktywności społecznej.
U podstaw pielęgnacji kompensacyjnej leży zmiana w postrzeganiu osoby chorej i niesamodzielnej. Samo słowo pacjent wydaje się zbyt zawężone gdyż oznacza osobę, która ma deficyt zdrowia, będący właściwie jedynym przedmiotem rozpoznania i działania leczniczego. Natomiast w pielęgnacji kompensacyjnej na pierwszym miejscu stawia się nie deficyty zdrowotne, ale tkwiące w człowieku rezerwy biologiczne i psychiczne i one są przedmiotem oddziaływania pielęgnacyjnego, adekwatnie do wywołanego chorobą deficytu sprawnościowego.
Tak więc podstawowa, w systemie ochrony zdrowia, zasada deficytu zdrowia zostaje zastąpiona, zasadą kompensacji. Można by tu zacytować Hemingway’a:
„Teraz nie pora myśleć o tym, czego ci brak. Lepiej pomyśl, co możesz zrobić z tym, co masz”
Niesamodzielność nie zwalnia z odpowiedzialności za własne zdrowie i życie. Wynika stąd obowiązek osoby niesamodzielnej aktywnego współdziałania w procesie pielęgnacji i opieki, przeciwdziałania zagrożeniom oraz dążenia do zwiększania własnej samodzielności.
Jakość i efektywność oddziaływania pielęgniarki i opiekunki zależy od wprowadzenia do działania i przestrzegania zasad wymienionych w poniższym schemacie. Każda z tych zasad to kolejny stopień do pokonania. Stopnie tworzą schody, które w tym przypadku symbolizują trudność i wysiłek jaki musi być poniesiony by praca zespołowa przynosiła zadowolenie pacjentowi i wszystkim osobom sprawującym opiekę: 
- wspólnie
- świadomie
- systematycznie
- planowo
- w umotywowany sposób
- działać na rzecz swoich pacjentów i podopiecznych